हेटौँडा। तामाङ समुदायले मनाउने सोनाम ल्होछार केवल एउटा पर्व मात्र होइन, यो तामाङहरूको नयाँ वर्ष, सांस्कृतिक पहिचान र जीवन दर्शन हो। प्रकृतिप्रेमी समुदायका रूपमा चिनिने तामाङहरूले ल्होछारलाई परिवार, समाज र प्रकृतिसँग पुनः जोडिने अवसरका रूपमा मनाउँदै आएका छन्।
ल्होछारका अवसरमा छोरी–चेलीलाई बोलाएर भेटघाट गर्ने, आशीर्वाद आदान–प्रदान गर्ने, आपसी मेलमिलाप बढाउने र सामूहिक खुसी साटासाट गर्ने परम्परा रहेको छ। तामाङ घेदुङका अनुसार सोनाम ल्होछार राष्ट्रिय पर्वको मान्यता पाइसकेको हुँदा राष्ट्र प्रमुखदेखि विशिष्ट पदाधिकारीसम्मले शुभकामना सन्देश दिने परम्परा बसिसकेको छ।
ल्होछार : समयको चक्र र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध
ल्होछार मनाउने समुदायमा ‘ल्हो’ अर्थात् वर्ष बाह्र वटा हुन्छन्। ती वर्षहरू पशुपन्छी र जीवजन्तुका नामबाट चिनिन्छन् — मुसाबाट सुरु भएर जङ्गली बँदेल वर्षमा पुगेर चक्र पूरा हुन्छ। यसले तामाङ समुदायको प्रकृतिसँगको गहिरो सम्बन्धलाई प्रष्ट पार्छ।
तामाङ समुदायले आफ्नै मौलिक चन्द्र पात्रो प्रयोग गर्छन्। बौद्ध धर्मअनुसार तामाङ जाति महायान सम्प्रदाय अन्तर्गत पर्दछन्। ल्होछार पर्व तामाङसँगै शेर्पा, गुरुङ, मगर, थकाली, जिरेल, नेस्याङ्वा, भोटे, दुरा र लेप्चा समुदायले पनि मनाउने गर्छन्। गुरुङले मनाउने ल्होसारलाई तोल ल्होसार, तामाङ लगायतले मनाउनेलाई सोनाम ल्होछार र शेर्पा–भोटे समुदायले मनाउनेलाई ग्याल्पो ल्होसार भनिन्छ।
नेपालदेखि विश्वसम्म फैलिएको ल्होछार
सोनाम ल्होछार नेपालसँगै सिङ्गापुर, मङ्गोलिया, मलेसिया, भारत, थाइल्यान्ड, भियतनाम, भुटान, लाओस, म्यान्मार, जापान लगायतका देशमा पनि मनाइँदै आएको तामाङ घेदुङले जनाएको छ। यी देशका बौद्धविहारहरू ल्होछारका बेला रङ्गिन ध्वजापताका, पुष्पद्वार र आकर्षक सजावटले झकिझकाउ हुन्छन्। विशेष गरी डाँडाकाँडामा रहेका नेपाली बौद्धविहारहरूमा गरिएको सजावटले परैबाटै मानिसको ध्यान तान्छ।
हराउँदै गएको संस्कार र पुनर्जागरणको प्रयास
समयसँगै तामाङ समुदायका मौलिक संस्कार र परम्परागत कार्यक्रमहरू कमजोर बन्दै गएका थिए। आफ्नो महत्व बुझाउन र समुदायमा जागरण ल्याउने उद्देश्यले पछिल्ला केही वर्षदेखि सांस्कृतिक स्टेज कार्यक्रमहरू पुनः सुरु गरिएका छन्। त्यसमध्ये तामाङ संस्कृतिमा विशेष महत्व राख्ने ‘छेरेङ्गै’ कार्यक्रम फेरि जीवन्त बन्दै गएको छ।
छेरेङ्गै कार्यक्रम “बाँचिरहोस्, फुलिरहोस्, शुभ रहिरहोस्” भन्ने भावसहित लामो आयु र सुस्वास्थ्यको कामना गर्ने आशीर्वाद दिने सांस्कृतिक विधि हो। दशैँमा देउसी–भैलो खेलेजस्तै टोल–टोलमा भेला भई सांस्कृतिक कार्यक्रम गर्ने, आशीर्वाद दिने र सो क्रममा दान–दक्षिणा एकै स्थानमा संकलन गर्ने परम्परा यसमा समावेश छ।
आजको ल्होछार : संस्कृति र चेतनाको संगम
छेरेङ्गैसहित सञ्चालन हुने ल्होछार कार्यक्रमहरूमा तामाङ गीत–संगीत, सेलो नृत्य, परम्परागत भेषभूषा र सांस्कृतिक प्रस्तुति देख्न पाइन्छ। यस्ता कार्यक्रमले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो भाषा, लिपि र संस्कारप्रति गर्व गर्न सिकाएको सांस्कृतिक अगुवाहरू बताउँछन्।
भोलिको ल्होछार : संरक्षण र हस्तान्तरण
ल्होछार केवल उत्सवमा सीमित नराखी शिक्षा, संस्कृति र पहिचानसँग जोडेर अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। छेरेङ्गैजस्ता मौलिक संस्कारलाई निरन्तरता दिन सके तामाङ समुदायको पहिचान पुस्तौँ–पुस्तासम्म सुरक्षित रहन सक्ने विश्वास लिइएको छ।
शुभकामना आदान–प्रदान, सांस्कृतिक कार्यक्रम र मेलमिलापमार्फत तामाङ समुदायले सयौँ वर्ष पुरानो आफ्नो संस्कार र पहिचानलाई आजसम्म जोगाइराखेको छ। सोनाम ल्होछार र छेरेङ्गै कार्यक्रमले यही पहिचानलाई भोलिसम्म जीवित राख्ने आधार तयार गरिरहेको छ।
भिडियो हेर्नुहोस: https://youtu.be/xRMM6y4a3FI?si=YK7fbGNdp5WWao0x
