तामाङ संस्कृतिमा ‘डम्फु’ एक महत्वपूर्ण सांगीतिक बाजा हो, जसलाई विशेषतः तामाङ समुदायले आफ्नो सांस्कृतिक, धार्मिक तथा सामाजिक गतिविधिहरूमा प्रयोग गर्छन् ।

डम्फु बाजाको प्रवर्तकः पेङदोर्जे (Peng Dorje) नामः पेङ दोर्जे लामा हो । डम्फु बाजा तथा तामाङ संस्कृतिका आध्यात्मिक प्राचीन काल (सटीक मिति ऐतिहासिक अभिलेखमा स्पष्ट छैन) तामाङ समुदायलाई एक सांगीतिक र धार्मिक पहिचान दिने कार्यमा अग्रणी डम्फु बाजा सिर्जना गरेर सामूहिक भावना, कथा, धर्म तथा गीतलाई अभिव्यक्त गर्ने माध्यम तयार गरे । १२ थरका संस्थापक/संरक्षकको रूपमा पनि चिनिन्छन् ।

डम्फु बाजा गोलो आकारको हुन्छ, काठ तथा छालाबाट बनेको । मुख्य रूपमा तामाङ सेलो, भजन, पूजापाठ, तथा नाचगानमा प्रयोग हुन्छ । यस बाजाको धुनले तामाङ समुदायको जीवनशैली, भावना, र परम्परालाई अभिव्यक्त गर्छ । सांस्कृतिक डम्फु केवल बाजा मात्र होइन, तामाङ समुदायको आत्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक सम्पर्कको माध्यम हो । पेङ दोर्जेको योगदानले तामाङ जातिलाई संगीतमार्फत आत्म–सम्बोधन र एकता प्रदान गर्यो । उसबारे रहेको मुख्य जानकारी तामाङ समुदायको लोककथा, किंवदन्ती र सांस्कृतिक मिथकहरूमा प्रस्तुत हुन्छन् ।

पेङ दोर्जेका बारेमा किंवदन्ती र सांस्कृतिक विवरण Damphu बाजाको आविष्कारक :
तामाङ परम्परागत कथाअनुसार, पेङ दोर्जे तामाङ समुदायका पुरातन प्रमुख, शिकारी र मिथकीय पात्र थिए, जसले आफ्नो स्त्रीको दुःखलाई हराउनका लागि एउटा संगीत उपकरण बनाउनुभयो । उहाँले जंगलमा गौ रगतको छाला प्रयोग गरी एउटा गोलाकार फ्रेममा ३२ वटा बाँसको टुक्रा (phurba) प्रयोग गरेर एक बाजा बनाउनुभयो— यसलाई तामाङला Damphu वा Damfoo भनि चिनिन्छ ।

किंवदन्तीका प्रमुख संस्करणहरू :
लोककथा अनुसार, जब उहाँले मृग मार्नुभयो र त्यसको छाला सुकाइयो, त्यसपछि बाजा बनाएर त्यसको तालमा गायन गर्नुभयो—यसले उहाँकी पत्नीलाई खुशी पार्यो र बाँसहरू झुम्मेका सबै प्राणीहरू पनि नाच्न थाले । त्यही बेला एक Damphe (हिमालयन मोनल) पन्छी नाच्दै गर्दा उहाँले बाजाको नाम “Damphu” राख्नुभयो ।

प्रतिकात्मक र सांस्कृतिक अर्थः
मिथकले बताउँछ कि बाजा बनाउन प्रयोग गरिएको ३२ बाँसका डण्डा buddha र bodhisattva का ३२ लक्षण (lakshanas) लाई जनाउँछ । Damphu बाजा तामाङ सांस्कृतिक पहिचान र परम्पराको अभिन्न अंग बनेको छ–यसलाई विवाह, पूजा, पर्व–उत्सव र विभिन्न उत्सवहरूमा प्रयोग गरिन्छ । पेङ दोर्जे तामाङ मिथकीय पात्र, बाजा आविष्कारक ऐतिहासिक रूपमा उपलब्ध छैन—मुख्यतः Damphu आविष्कार कथा मृगको छाला र ३२ phurba प्रयोग गरी बाजा नामकरण Danphe (हिमालयन मोनल) पंक्षीको नाचबाट प्रेरित सांस्कृतिक महत्व तामाङ पहिचानको प्रतीक–धार्मिक,सामाजिक, सांगीतिक प्रयोगहरूमा प्रमुख कतिपय लोककथामा उहाँलाई ग्याल्बो (राजा) वंशीय वा शक्तिशाली कुलमा जन्मिएको भनिन्छ ।

डम्फुको आविष्कार :
पेङदोर्जेले नै पहिलो पटक डम्फु (गोलाकार बाजा) निर्माण गरेको मानिन्छ । डम्फुको आकारलाई चन्द्रमा सँग तुलना गरिन्छ– जसले जीवनचक्र, समय, प्रकृति र धर्मसँगको सम्बन्ध देखाउँछ । डम्फु बजाउँदै उहाँले मन गीत, पूजा–आराधना, र सामूहिक नृत्यको परम्परा सुरु गर्नुभयो ।

सांस्कृतिक योगदान :
पेङ दोर्जेको नाम तामाङ गीत, ढोल–नृत्य, र गाथामा अझै पनि उल्लेख हुन्छ । उहाँलाई तामाङ जातिको सांस्कृतिक पहिचानलाई जगाउने प्रथम प्रवर्तकका रूपमा मानिन्छ । डम्फु उहाँकै नामसँग गाँसिएको हुँदा आज पनि डम्फु नचलाउने बेलामा उहाँलाई स्मरण गर्ने चलन छ ।

जीवनकाल :
मौखिक इतिहासमा मात्र रहेकाले ठ्याक्कै कुन शताब्दीमा जन्मनुभएको भन्ने प्रस्ट तथ्य भेटिंदैन । उहाँलाई ऐतिहासिक भन्दा बढी सांस्कृतिक–पौराणिक व्यक्तित्वका रूपमा सम्मान गरिन्छ सरल भाषामा भनेः पेङदोर्जे तामाङ संस्कृतिका अमर पात्र हुन्, जसले डम्फु बनाइ तामाङहरूको धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनमा नयाँ परम्परा सुरु गर्नुभयो । तामाङ संस्कृतिमा पेङदोर्जे (Pengdorje)लाई डम्फुको प्रवर्तकका रूपमा चिनिन्छ । तर उहाँको जन्म, जात र थर सम्बन्धी कुनै ठ्याक्कै लिखित ऐतिहासिक प्रमाण भेटिंदैन । उहाँ मौखिक परम्परामा मात्र जीवित रहनुभएको छ । जात (Caste/Jāt) पेङदोर्जे तामाङ समुदायकै पुर्खा वा संस्थापक पात्रका रूपमा मानिन्छ । त्यसैले उहाँलाई सामान्यतया तामाङ जातिकै सदस्य भनेर चिनिन्छ । थर (क्गचलबmभरत्जबच) मौखिक परम्परामा पेङदोर्जे नामसँग कुनै निश्चित थर (जस्तैः घलान, लामा, योन्जन आदि) जोडिएको भेटिंदैन । धेरैजसो लोकगाथा र कथामा उहाँलाई केवल “पेङदोर्जे’ नामले नै उल्लेख गरिएको छ । यसैले उहाँको थर स्पष्ट छैन, तर तामाङ समुदायमा डम्फु प्रवर्तक सांस्कृतिक–पौराणिक पूर्वजका रूपमा मात्र स्मरण हुन्छ ।
(लेखक देवेन्द्र लामा, करिब २ दशक भन्दा लामो समयदेखि तामाङ ईतिहास, खोज, अनुसन्धान र लेखनका क्षेत्रका सक्रिय हुनुहुन्छ ।)